Herkes için Değer Yaratmak: Yoksullarla İş Yapma Stratejileri

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tarafından Temmuz ayında yayınlanan ve bir ilke imza atan “Herkes için Değer Yaratmak: Yoksullarla İş Yapma Stratejileri” başlıklı rapor, şirketlere geleneksel iş uygulamalarının ötesine geçmeleri, büyüme ve refah yaratmada yoksulları, birer ortak haline getirmeleri için stratejiler ve araçlar sunuyor. UNDP’nin Yoksulları İçeren Piyasalar Girişimi’nin bir çıktısı olan rapor, örnek olaylarla ilgili kapsamlı incelemeler ve yoksulları içeren iş modellerinin hem insani gelişme hem de refah yaratmadaki etkinliğini ortaya koyuyor.

BM Genel Sekreteri Ban Ki-Moon geçtiğimiz günlerde Binyıl Kalkınma Hedefleri doğrultusunda harekete geçme çağrısı yapmış; 2008 yılını yoksullukla mücadelede bir dönüm noktası yapmak için uluslararası bir çaba gösterilmesini istemişti. Bu rapor, özel sektörün bu son derece önemli çabaya katılması için somut yöntemler öneriyor.

Danışma grubunda ve gözden geçirme ekibinde olduğum küresel rapor, UNDP Türkiye Temsilciliği ve Türk Sanayicileri ve İşadamları Derneği (TÜSİAD) tarafından, özel sektör temsilcileri ve çeşitli STK’ların katılımıyla 8 Temmuz 2008’de İstanbul’da da tanıtıldı. TÜSİAD Temsilcisi Dilek Yardım ve UNDP Türkiye Temsilcisi Mahmood Ayub’un açılış konuşmalarının ardından, Harvard Üniversitesi Kennedy Kamu Yönetimi Okulu’ndan Beth Jenkins raporun tanıtımı yaptı. Tanıtım boyunca soru ve cevap bölümlerinin yanı sıra yoksulları içeren piyasaların Türkiye’ye uyumu ve atılacak adımlar için tavsiyelerle ilgili tartışmalar yapıldı.

Yoksullar, tüketim, üretim, yenilik ve girişimci faaliyetler alanında henüz keşfedilmemiş büyük bir potansiyele sahip. Ancak iş modelleri yoksulları daha çok kapsadıkça, yüksek gelir sahibi başarılı şirketler de Binyıl Kalkınma Hedefleri’ne ulaşmada daha çok yardımcı olacaktır.

Ancak özel sektör, yoksulların ihtiyaçlarını karşılayamadığı gibi sadece yoksullarla iş yapmak için önlerine çıkan engelleri de aşamıyor. Rapor, işletmelerin, hükümetlerin, toplumların, sivil toplum kuruluşlarının, donörlerin ve uluslararası örgütlerin en büyük faydayı sağlamaları için ne yapmaları gerektiğinin resmini çiziyor.

UNDP Başkanı Kemal Derviş’in de raporun önsözünde yazdığı gibi “Yoksulların piyasa faaliyetlerinden yararlanmadaki güçleri, piyasalara katılma ve piyasa fırsatlarını değerlendirme becerilerinde gizli. Yoksulları içeren iş modelleri, geniş desteğe ihtiyaç duyar ve herkes için kazanç sağlar”.

Neden daha çok işletme yoksul piyasalarla bağlantı kuramıyor?

Yoksulları çevreleyen piyasa koşulları ve yoksulların ihtiyaçlarını karşıladığı piyasalar, işleri zor, riskli ve pahalı yapabiliyor. Raporda, 5 esas zorluk tanımlanıyor: Kısıtlı piyasa bilgisi, yetersiz düzenlemeler, yetersiz fiziksel altyapı, bilgi/beceri eksikliği ve finansal ürün ve hizmetlere erişimde zorluk. Rapor aynı zamanda bu engelleri aşmak ve başarılı bir işletme yaratmak için 5 başarılı strateji de belirliyor. Bunlar:

• Ürün ve hizmetlerin uyumunu sağlamak;
• Zorlukları ortadan kaldırmak için altyapı ve eğitime yatırım yapmak;
• İş ve yönetim havuzunu büyütmek ve yerel bilgiyi arttırmak amacıyla yoksulların güçlerine destek vermek;
• Benzer yapıdaki işletmelerle, sivil toplum kuruluşlarıyla veya kamu hizmeti sağlayıcıları ile çalışmak;
• Hükümetlerle politika diyaloğu yapmak.

Yazarların da dediği gibi “Yoksulları içeren daha birçok iş modeline yer var. Yoksulları içeren piyasalara yer var ve çok daha büyük bir değer kazandırma için yer var. Mahatma Ghandi’nin sözleriyle ‘Ne yaptığımız ve ne yapabildiğimiz arasındaki fark, dünyanın birçok problemini çözmeye yetecektir.’

Rapor ne sunuyor?

Herkes için Değer Yaratmak, araştırmacılar tarafından gelişmekte olan ve gelişmiş ülkelerde yaşanan 50 olayın incelemesini de sunuyor. Bu çalışmalar, yerel ve uluslararası küçük ve orta ölçekli işletmelerin yanı sıra çok-uluslu şirketlerin hem yüksek gelir hem de başarılı bir sosyal etki yarattıklarını ortaya koyuyor.

Raporda örneğin, Çin’deki bir şirketin, düşük maliyetli basit bir işletim sistemi ve müşteriler için anlaması daha kolay olan bir yazılım yoluyla, çiftçilere uygun fiyatlı bilgisayar ve eğitim sunarak piyasasını nasıl genişlettiği aktarılıyor. Yıllarca süren savaşlar nedeniyle banka sektörünün hemen hemen yok olduğu Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde bir cep telefonu şirketi şifreli bir kısa mesaj teknolojisi sunarak müşterilerinin para gönderebilmelerine olanak sağlıyor. Şirketin Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde bugün 2 milyon müşterisi var. Kenya’da sağlık alanındaki mikro-franchise sahipleri kırsal bölgelerde ve gecekondularda sıtma ve diğer hastalıklarla mücadele eden 400 bin kişiyi tedavi ederek aylık gelirlerini arttırıyor. Meksika’daki bir inşaat firması ise Amerika Birleşik Devletleri’ndeki 14 binden fazla Meksikalı göçmene Meksika’da bir ev inşaa etmeleri, almaları ya da yenilemeleri için yardım ediyor. 2002 yılından 2006 yılına kadar, şirket inşaat malzemesi satışlarından 12.2 milyon dolar elde ediyor ve 2005’in sonlarından itibaren 200 ev satıyor.

Bir başka örnekte, Avrupalı bir su ve atık şirketinin Fas’taki şubesi Casablanca’nın gecekondularında suya ve elektriğe erişimi olan insanların oranını önemli ölçüde arttırdığını ortaya koyuyor. Toplum temsilcilerini işe alarak ve onlara teknik ve idari eğitim sağlayarak, şirket yerel bir denetim sağlıyor. Bugün 30 binden fazla yeni hanehalkı Casablanca’nın elektrik sistemine bağlı ve bu bölgedeki evlerde enerji giderleri 17 dolardan 6 dolara düştü.

Rusya Federasyonu’nda mikrofinans alanında çalışan bir STK, ticari sermayeye erişim sağlamak ve daha çok müşteriye ulaşmak için bir bankaya dönüştü. 2006 yılında, banka 4,250 doğrudan ve 19,950 dolaylı iş yaratmaya yardımcı oldu. 2007 yılında, kredi portfolyosunun 2 milyonu geçen kredilerdeki net kârlarla beraber 60 milyon doları geçtiği tahmin ediliyor.

50 örnek olay incelemesinin yanı sıra, Herkes için Değer Yaratmak ilgili işletmeler için yeni araçlar sunuyor. Sunduğu strateji matrisi alışılagelmiş problemlere potansiyel çözümler üretmeye yardımcı olurken diğer bir araç olan ve potansiyel yeni piyasaları gösteren haritalar ise piyasa ve hizmet görünümüne görsel bir bakış sağlıyor ve potansiyel piyasalara bir ön bakış sağlıyor. Örneğin, raporda yer alan bu haritalardan biri, Guatemala’nın batı bölgelerinde 2 doların altında yaşayan insanların yüzde 13’ünün krediye erişiminin olduğunu ancak bu oranın ülkenin doğu bölgelerinde yüzde 8’e düştüğünü gösteriyor.

Kâr amacı gütmeyen bazı senaryolar neden bir özel sektör raporu içine dahil edildi?

Kâr amacı olmayan sektör, sonuçta kar edebilecek özel şirketlerin kurulmasının ilk adımı olabilir. Bu bir tarafın kaybedip bir tarafın kazanacağı bir oyun değil. Kâr amacı gütmeyen kuruluşlar, hükümetler, donörler ve özel işletmelerin tümünün, sürdürülebilir kalkınmayı, refahı ve iş yaratmayı kolaylaştıracak güçleri, kuvvetleri ve bilgileri var. Toplumdaki tüm aktörler en fazla sayıdaki insan için en iyi çözümü sağlamada birlikte çalışmak için teşvik edilmeli.

Bu raporu uygulamaya koymada hükümetler ne gibi bir rol oynayabilir?

Herkes için değer yaratmada hükümetler kilit unsurlardır. Hükümetler, rekabetçi piyasaların önündeki engelleri kaldırabilecek, bunu kolaylaştırıcı düzenlemeler yürürlüğe koyabilecek, aşırı bürokrasiyi azaltabilecek, işlevsel ve kapsayıcı bir finansal piyasa oluşturarak yoksullar için hukuksal sisteme erişimi temin edecek güce sahipler. Bunun yanı sıra, özel kurslar ve tüketici bilincinin arttırılması gibi yollarla, altyapı ve eğitimin güçlendirilmesinde hükümetle özel sektörün işbirliği yapması, temel zorlukları ortadan kaldırabilir ve girişimleri daha başarılı kılabilir. Bununla birlikte, yoksulun da yoksulu var ve bu kesimin ihtiyaçları her zaman özel sektör girişimleri tarafından karşılanmak durumunda değil ve bu insanların gerek ulusal gerekse uluslararası yardıma ve desteğe ihtiyaçları bulunuyor.

UNDP tarafından yürütülen Yoksulları İçeren Piyasalar Girişimi tüm tarafların yoksulları içeren iş modelleri kullanarak refah yaratmanın ve insani gelişmenin ikili avantaj sağlamasını kolaylaştıran bir platform. Girişim, ilgili bilgiyi topluyor, iyi örneklerin altını çiziyor, kullanışlı işletme stratejileri geliştiriyor ve diyaloğa yer açıyor. Daha fazla bilgi için: www.growinginclusivemarkets.org (İngilizce)

“Herkes için Değer Yaratmak: Yoksullarla İş Yapma Stratejileri” raporunu okumak için lütfen buraya (İngilizce) tıklayınız.

Bu makale UNDP’den alındı.